Stok Maliyeti Nasıl Hesaplanır? FIFO ve Ağırlıklı Ortalama Maliyet Yöntemiyle Örnekli Rehber

Depoda geçen aydan kalma 200 ₺ maliyetli ürünler var; ay içinde aynı ürünü önce 230 ₺'den, sonra 260 ₺'den aldınız. Bu ay 250 adet sattınız. Satılan ürünlerin maliyeti ne kadardı? Elinizde kalan stokun değeri ne? Stok maliyeti nasıl hesaplanır sorusunun cevabı, kullandığınız yönteme göre değişir ve aynı ay, aynı ürün için kârınızı binlerce lira farklı gösterebilir.

Bu rehberde stok maliyetini baştan sona anlatıyoruz: stok maliyetine nelerin dahil edildiği, satılan malın maliyetinin (SMM) formülü, ilk giren ilk çıkar (FIFO) yöntemi, dönemsel ve hareketli ağırlıklı ortalama maliyet yöntemi, yöntemlerin kâra etkisi ve dönem sonu stok sayımının önemi. Bütün bölümler aynı örnek ürün üzerinden ilerliyor; rakamlar yalnız yöntemi göstermek için seçildi.

Stok maliyeti nedir?

Kısaca: Stok maliyeti, satmak için elinizde tuttuğunuz ürünlerin size gerçekte kaça mal olduğunu gösteren tutardır. Ürünün KDV hariç alış bedeli ile ürünü satılabilir hale getirene kadar yapılan alışa ait giderlerin toplamından oluşur.

Stok maliyeti iki yerde karşınıza çıkar. Birincisi, sattığınız ürünlerin maliyetidir; bu tutar gelir tablosunda satılan malın maliyeti olarak satışlardan düşülür ve brüt kârı belirler. İkincisi, dönem sonunda elinizde kalan ürünlerin değeridir; bu tutar bilançoda stoklar kalemi olarak görünür. Stok maliyetini yanlış hesaplamak bu yüzden hem kârı hem de varlıkları yanlış gösterir.

Maliyet kavramının genel tanımı için maliyet nedir, değerleme yöntemlerinin kısa özeti için stok değerleme yöntemleri nelerdir sayfalarına göz atabilirsiniz.

Stok maliyetine neler dahil edilir?

Kısaca: Stok maliyetine KDV hariç alış bedeli, alışa ait nakliye, sigorta, gümrük ve benzeri giderler dahil edilir; faturadaki iskontolar düşülür. İndirilebilir KDV, satış sonrası giderler ve genel yönetim giderleri stok maliyetine girmez.

Örnek ürünümüzden 200 adet aldığınızı düşünelim. Tedarikçinin liste fiyatı 44.000 ₺, faturada 2.000 ₺ iskonto var. Ürünlerin deponuza gelmesi için 3.000 ₺ nakliye ve 1.000 ₺ sigorta ödediniz. Bu alışın stok maliyeti şöyle oluşur:

Birim maliyet 46.000 ÷ 200 = 230 ₺ olur. Fatura tutarından çıkan 210 ₺'lik birim fiyatı maliyet saymak, her üründe 20 ₺'lik gideri gözden kaçırmak demektir. Hangi kalemin maliyete girip girmediğini aşağıdaki tablo özetler:

Satılan malın maliyeti (SMM) nasıl hesaplanır?

Kısaca: Satılan malın maliyeti = Dönem başı stok + Dönem içi net alışlar − Dönem sonu stok. Satıştan SMM düşüldüğünde brüt kâr bulunur.

Örnek ürünümüzün ocak ayı hareketleri şöyledir. Ay boyunca 400 adet satışa hazır ürün var; 250 adet satılıyor, 150 adet stokta kalıyor. Satış fiyatı KDV hariç 400 ₺, yani net satış 250 × 400 = 100.000 ₺.

Satışa hazır malın tutarı her yöntemde aynıdır: 92.000 ₺. Değişen tek şey, bu tutarın ne kadarının satılan 250 adede, ne kadarının stokta kalan 150 adede paylaştırıldığıdır. Bu paylaştırmayı stok değerleme yöntemi yapar.

FIFO (ilk giren ilk çıkar) yöntemiyle stok maliyeti nasıl hesaplanır?

Kısaca: FIFO yönteminde ilk alınan ürünlerin ilk satıldığı kabul edilir. Satılan ürünlere en eski alışların maliyeti, dönem sonu stoka ise en yeni alışların maliyeti yüklenir.

Örnekte satılan 250 adet, en eski katmandan başlayarak karşılanır:

1. Dönem başı stoktan: 100 adet × 200 ₺ = 20.000 ₺
2. 10 Ocak alışından: 150 adet × 230 ₺ = 34.500 ₺
3. Satılan malın maliyeti: 20.000 + 34.500 = 54.500 ₺
4. Dönem sonu stok: 10 Ocak alışından kalan 50 adet × 230 ₺ = 11.500 ₺ ve 20 Ocak alışının tamamı 100 adet × 260 ₺ = 26.000 ₺; toplam 37.500 ₺

Sağlama: 54.500 + 37.500 = 92.000 ₺. Brüt kâr 100.000 − 54.500 = 45.500 ₺, brüt kâr marjı %45,5 olur. FIFO, ürünlerin fiziksel akışına en yakın yöntemdir: Çoğu işletme, özellikle son kullanma tarihi olan ya da modası geçen ürünlerde, önce eski stoku satar.

Ağırlıklı ortalama maliyet yöntemi nasıl hesaplanır?

Kısaca: Ağırlıklı ortalama maliyet yönteminde satışa hazır malın toplam tutarı toplam adede bölünür ve her ürün bu ortalama maliyetle değerlenir. Ortalama dönem sonunda bir kez hesaplanırsa dönemsel, her alıştan sonra yeniden hesaplanırsa hareketli ağırlıklı ortalama adını alır.

Dönemsel ağırlıklı ortalama

Ortalama birim maliyet 92.000 ÷ 400 = 230 ₺. Satılan malın maliyeti 250 × 230 = 57.500 ₺, dönem sonu stok 150 × 230 = 34.500 ₺. Brüt kâr 42.500 ₺, brüt kâr marjı %42,5.

Hareketli ağırlıklı ortalama

Hareketli yöntemde her alıştan sonra yeni bir ortalama hesaplanır ve her satış, o andaki ortalamayla maliyetlenir. Stok yazılımlarının çoğu bu yöntemle çalışır; çünkü her an güncel bir birim maliyet verir.

Satılan malın maliyeti 33.000 + 23.600 = 56.600 ₺, dönem sonu stok 35.400 ₺. Brüt kâr 43.400 ₺, brüt kâr marjı %43,4. Sağlama yine tutar: 56.600 + 35.400 = 92.000 ₺.

FIFO mu, ortalama maliyet mi? Hangi yöntem seçilmeli?

Kısaca: Fiyatların yükseldiği dönemlerde FIFO daha düşük satılan malın maliyeti ve daha yüksek kâr gösterir; ortalama maliyet ise fiyat dalgalanmalarını yumuşatır. Türkiye'de vergi açısından FIFO ve ortalama maliyet yöntemleri kullanılır; son giren ilk çıkar (LIFO) vergi hesabında kabul edilmez.

Örnekte alış fiyatları ay içinde 200 ₺'den 260 ₺'ye çıktı. Dört yöntemin sonuçlarını yan yana koyduğumuzda fark açıkça görülür. LIFO'yu yalnız karşılaştırma için, dönem sonunda uygulanmış haliyle ekledik:

Fiyatlar yükselirken FIFO'nun gösterdiği daha yüksek kâr, daha yüksek vergi matrahı anlamına da gelir; fiyatlar düşerken tablo tersine döner. Hangi yöntem seçilirse seçilsin, asıl kural tutarlılıktır: Yöntem her dönem aynı şekilde uygulanmalı, değiştirilecekse önceden mali müşavirle değerlendirilmelidir. Yöntem seçimi ve değişikliğine ilişkin vergi kurallarını kendi durumunuz için mali müşavirinizle netleştirmeniz en sağlıklısıdır.

Dönem sonu stok sayımı maliyeti nasıl etkiler?

Kısaca: Satılan malın maliyeti dönem sonu stok düşülerek bulunduğu için, sayımda eksik sayılan her ürün maliyeti artırır ve kârı aynı tutarda azaltır; fazla sayılan her ürün ise kârı olduğundan yüksek gösterir.

Örnekte FIFO ile dönem sonu stok 150 adet ve 37.500 ₺'dir. Sayımda 10 adet eksik sayılırsa, son alış fiyatıyla dönem sonu stok 10 × 260 = 2.600 ₺ düşük çıkar. Bu 2.600 ₺ satılan malın maliyetine eklenir ve brüt kâr 45.500 ₺'den 42.900 ₺'ye iner. Tersine, kayıtta görünen ama depoda olmayan ürünler kârı şişirir ve ertesi dönemde sürpriz bir maliyet olarak ortaya çıkar.

Bu yüzden sayım ile kayıt arasındaki farkın nedenini bulmak (fire, hasar, kayıt hatası, kayıp) en az sayımın kendisi kadar önemlidir. Stok hareketlerini düzenli kaydetmek, dönem sonunda büyük farklarla karşılaşma ihtimalini azaltır. Stokta bekleyen ürünün maliyetini azaltmanın yolları için stok maliyetini düşürmenin yolları yazımıza göz atabilirsiniz.

Stok maliyeti hesaplanırken en sık yapılan 7 hata

Kısaca: En sık yapılan hatalar alışa ait nakliyeyi maliyete eklememek, KDV'yi maliyet saymak ve fatura fiyatını birim maliyet kabul etmektir.

1. Fatura fiyatını birim maliyet saymak. Nakliye, sigorta ve gümrük eklenmezse birim maliyet olduğundan düşük, kâr olduğundan yüksek görünür.
2. İndirilebilir KDV'yi maliyete eklemek. KDV mükellefi bir işletme için alış KDV'si maliyet değildir; maliyete eklenirse kâr olduğundan düşük görünür.
3. İskontoları düşmemek. Faturadaki iskonto ya da sonradan alınan fiyat farkı maliyetten düşülmezse maliyet şişer.
4. Satış giderlerini stok maliyetine katmak. Müşteriye gönderim kargosu, komisyon ve reklam satış gideridir; stok maliyetine değil, dönemin giderlerine yazılır.
5. Yöntemi dönemden döneme değiştirmek. Bir ay FIFO, bir ay ortalama ile hesaplanan maliyetler karşılaştırılamaz.
6. Stok hareketlerini toplu ve geç girmek. Hareketli ortalamada sıra önemlidir; alışlar geç girilirse satışlar yanlış ortalamayla maliyetlenir.
7. Sayım farklarını kaydetmemek. Kayıt ile depo arasındaki fark düzeltilmezse kâr ve stok değeri gerçeği göstermez.

Stok maliyeti her ay düzenli olarak nasıl takip edilir?

Kısaca: Düzenli takip için her alış, alışa ait giderleriyle birlikte ve zamanında kaydedilir; satışlar aynı sistemden düşülür; ay sonunda sayım yapılıp farklar düzeltilir ve ürün bazında maliyet raporu alınır.

Alışlar, satışlar ve depolar farklı tablolarda tutuldukça bu adımlar her ay saatler alır. NetKasam stok yönetimi stok maliyetlerinizi hesaplamanızı ve stok hareketlerini tüm ayrıntısıyla tek ekranda görmenizi sağlar; stok devir hızlarınızı ve kritik stok miktarı raporlarınızı da aynı yerden izlersiniz. Birden fazla depo ya da şubeyle çalışıyorsanız şube ve depo yönetimi ile stokları tek yerden takip eder, depolar arasında transfer yapar ve her depoyu ayrı raporlarsınız. Raporlar bölümünde dilediğiniz filtreyle rapor alıp kaydedebilir ve Excel'e aktarabilirsiniz. Ön muhasebe ve e-Fatura sistemi her zaman ücretsizdir.

Stok maliyeti, kâr hesabının temelidir: Maliyet yanlışsa marj, fiyat ve kampanya kararları da yanlış olur. Bu ay en çok sattığınız beş ürünün son alış faturalarını açın, nakliye ve iskontoyu ekleyip düşerek gerçek birim maliyeti hesaplayın ve satış fiyatınızla karşılaştırın. Çoğu zaman marjın sandığınızdan farklı olduğunu göreceksiniz.