Emniyet Stoğu ve Yeniden Sipariş Noktası Nasıl Hesaplanır? Formül, Örnek Hesap ve Ekonomik Sipariş Miktarı Rehberi

En çok satan ürünün stoğu biter, tedarikçiye sipariş verilir, mal bir hafta sonra gelir; o bir hafta boyunca ürün pazaryerlerinde "tükendi" görünür, müşteriler başka satıcıya gider. Ya da tam tersi olur: Tükenme korkusuyla fazla sipariş verilir ve depo aylarca satılmayan malla dolar. İki sorunun da kaynağı aynıdır: Ne zaman ve ne kadar sipariş verileceğinin hesapla değil tahminle belirlenmesi. Emniyet stoğu nasıl hesaplanır ve yeniden sipariş noktası nedir sorularının cevabı, bu kararı birkaç basit formüle bağlar.

Bu rehberde stok planlamasının üç temel hesabını adım adım anlatıyoruz: tedarik süresi boyunca stoksuz kalmamak için tutulan emniyet stoğu, siparişin hangi stok seviyesinde verileceğini gösteren yeniden sipariş noktası ve bir seferde kaç adet sipariş verileceğini bulan ekonomik sipariş miktarı (EOQ). Basit ve istatistiksel yöntemlerin farkını aynı ürün üzerinden karşılaştırıyor, servis seviyesinin emniyet stoğunu nasıl değiştirdiğini gösteriyor ve en sık yapılan 7 hatayı sıralıyoruz. Örneklerdeki ürün ve rakamlar yalnız yöntemi göstermek için seçildi.

Emniyet stoğu nedir?

Kısaca: Emniyet stoğu (güvenlik stoğu), talebin beklenenden yüksek çıkması ya da tedarikçinin malı geç teslim etmesi durumunda stoksuz kalmamak için normal ihtiyacın üzerinde tutulan ek stoktur. Normal şartlarda kullanılmaz; yalnız beklenmedik durumda devreye girer. Stok planlamasının genel çerçevesini stok yönetimi hakkında bilinmesi gerekenler yazımızda, ürün yönetiminin tanımını e-ticarette ürün yönetimi sayfasında bulabilirsiniz.

Bir ürünün satışı her gün aynı değildir ve tedarikçi her siparişi aynı sürede teslim etmez. Sipariş verdiğiniz andaki stok, ancak ortalama bir tedarik süresi boyunca ortalama bir satışa yeterse, ortalamanın üzerindeki her gün ya da her gecikme stoksuz kalmak demektir. Emniyet stoğu bu belirsizliği karşılayan tampondur.

Emniyet stoğunun bir bedeli de vardır: Rafta duran her ek adet sermaye bağlar ve depo alanı kaplar. Bu yüzden amaç "bol stok" değil, stoksuz kalma riskini kabul edilebilir bir seviyede tutan en küçük stoktur. Stok tutmanın maliyetini ve hangi ürünlere öncelik verileceğini ABC analizi nasıl yapılır yazımızda anlattık.

Emniyet stoğu hesaplamak için hangi bilgiler gerekir?

Kısaca: Ürünün ortalama günlük satışı, günlük satışın ne kadar dalgalandığı (standart sapma ya da en yüksek günlük satış), tedarikçinin ortalama ve en uzun teslim süresi ve hedeflenen servis seviyesi gerekir.

Tedarik süresi yalnız tedarikçinin üretim ya da sevkiyat süresi değildir: Siparişi hazırlama, onay, taşıma, depoda mal kabul ve ürünün satışa açılması da dahildir. Gerçek tedarik süresini ölçmek için son birkaç siparişte "sipariş verildi" ile "ürün satılabilir oldu" tarihleri arasındaki farka bakın. Satış verisini ürün ve varyant bazında almak gerekir; varyantlı ürünlerde her beden ve rengin satışı ayrı izlenir. Varyant yapısını varyantlı ürün nasıl yönetilir yazımızda anlattık.

Emniyet stoğu nasıl hesaplanır? Formüller

Kısaca: İki yaygın yöntem vardır. Basit yöntem: (En yüksek günlük satış × En uzun tedarik süresi) − (Ortalama günlük satış × Ortalama tedarik süresi). İstatistiksel yöntem: Z × Günlük satışın standart sapması × √Ortalama tedarik süresi. İstatistiksel yöntem genellikle daha düşük ve daha isabetli sonuç verir.

Z değeri, hedeflenen servis seviyesine karşılık gelen istatistiksel katsayıdır. Servis seviyesi, tedarik süresi boyunca stoksuz kalmama olasılığını anlatır. Sık kullanılan değerler şunlardır:

Örnek: Aynı ürün için emniyet stoğu nasıl hesaplanır?

Kısaca: Günde ortalama 20 adet satan, satışı günlük 5 adet sapan ve tedarik süresi 7 gün olan bir ürün için %95 servis seviyesinde emniyet stoğu 22 adettir. Aynı ürün için basit yöntem 160 adet verir; aradaki fark, basit yöntemin en kötü satış ile en uzun gecikmeyi aynı anda varsaymasından gelir.

Ev tekstili satan bir mağazanın A sınıfı ürünü olan nevresim takımını ele alalım. Son 90 günün verisine göre ortalama günlük satış 20 adet, en yüksek günlük satış 30 adet, günlük satışın standart sapması 5 adet. Tedarikçi ortalama 7 günde, en geç 10 günde teslim ediyor. Rakamlar yalnız yöntemi göstermek için seçildi.

1. Basit yöntem: 30 × 10 − 20 × 7 = 300 − 140 = 160 adet.
2. İstatistiksel yöntem (%95): 1,65 × 5 × √7 = 1,65 × 5 × 2,646 ≈ 21,8 → 22 adet.
3. Tedarik süresi de dalgalıysa (standart sapma 1,5 gün, %95): 1,65 × √(7 × 25 + 400 × 2,25) = 1,65 × √1.075 ≈ 54,1 → 55 adet.

Üç sonuç aynı ürün için çok farklıdır ve her biri bir şey anlatır. Basit yöntem, en yüksek satış gününün en uzun teslim süresine denk geleceğini varsaydığı için çok temkinlidir ve gereğinden fazla stok bağlar. İstatistiksel yöntem yalnız satış dalgalanmasını hesaba katar. Tedarik süresi dalgalanması eklendiğinde ise emniyet stoğu 22'den 55'e çıkar: Bu ürün için asıl risk satış değil, tedarikçinin teslim süresindeki belirsizliktir.

Grafik iki pratik ders verir. Birincisi, servis seviyesini %95'ten %99'a çıkarmak emniyet stoğunu 22'den 31'e, yani yaklaşık %40 artırır; son birkaç puanlık güvence pahalıdır. İkincisi, tedarik süresini daha öngörülebilir hâle getirmek (tedarikçiyle sabit teslim günü anlaşmak, alternatif tedarikçi bulmak) emniyet stoğunu satış tahminini iyileştirmekten daha çok düşürebilir.

Yeniden sipariş noktası nasıl hesaplanır?

Kısaca: Yeniden sipariş noktası = Ortalama günlük satış × Ortalama tedarik süresi + Emniyet stoğu. Stok bu seviyeye indiği anda sipariş verilir. Örnek üründe 20 × 7 + 22 = 162 adettir.

Yeniden sipariş noktası (sipariş noktası, kritik stok seviyesi), "ne zaman sipariş vermeliyim?" sorusunun cevabıdır. Formülün ilk kısmı, sipariş verildikten mal gelene kadar geçen sürede satılması beklenen miktardır; ikinci kısmı, bu süre içinde beklenmedik bir durum olursa devreye girecek emniyet stoğudur. Örnek ürün için:

1. Tedarik süresince beklenen satış: 20 × 7 = 140 adet.
2. Emniyet stoğu (%95): 22 adet.
3. Yeniden sipariş noktası: 140 + 22 = 162 adet.

Stok 162 adede indiği gün sipariş verilir. Satışlar ortalama seyrederse yedi gün sonra mal geldiğinde rafta 22 adet, yani tam emniyet stoğu kalmıştır. Aşağıdaki grafik, bir tedarik döngüsünde stok seviyesinin nasıl değiştiğini gösteriyor:

Sipariş noktasında bir ayrıntı daha önemlidir: Stok seviyesi hesaplanırken yolda olan siparişler de sayılır. Daha önce verilmiş ve henüz gelmemiş bir sipariş varsa, "eldeki stok + yoldaki stok" sipariş noktasının altına inmeden yeni sipariş verilmez; aksi halde aynı ihtiyaç için iki kez sipariş verilir. Çok kanallı satışta sipariş noktasının doğru çalışması, stoğun bütün kanallarda tek kaynaktan düşmesine bağlıdır; bunu stok senkronizasyonu yazımızda anlattık.

Ekonomik sipariş miktarı (EOQ) nasıl hesaplanır?

Kısaca: Ekonomik sipariş miktarı, sipariş verme maliyeti ile stok tutma maliyetinin toplamını en aza indiren sipariş büyüklüğüdür: √(2 × Yıllık talep × Sipariş başına maliyet ÷ Birim başına yıllık elde tutma maliyeti). Örnek üründe yaklaşık 296 adettir.

Sipariş noktası "ne zaman", ekonomik sipariş miktarı ise "ne kadar" sorusunu cevaplar. Az ve sık sipariş vermek stoğu düşük tutar ama her siparişin bir maliyeti vardır: hazırlık, nakliye, mal kabul ve muhasebe işlemleri. Seyrek ve büyük sipariş ise bu maliyeti azaltır ama ortalama stoğu, dolayısıyla stok tutma maliyetini artırır. EOQ bu iki maliyetin dengelendiği noktadır.

Örnek ürün için: Yıllık talep 20 × 365 = 7.300 adet. Sipariş başına maliyet örnek olarak 600 ₺, birim maliyet 400 ₺ ve yıllık elde tutma oranı örnek olarak %25 kabul edilirse, birim başına yıllık elde tutma maliyeti 400 × 0,25 = 100 ₺ olur.

1. EOQ: √(2 × 7.300 × 600 ÷ 100) = √87.600 ≈ 296 adet.
2. Yılda sipariş sayısı: 7.300 ÷ 296 ≈ 25 sipariş, yani yaklaşık 15 günde bir.
3. Ortalama stok: 296 ÷ 2 + 22 = 148 + 22 = 170 adet.

EOQ bir başlangıç noktasıdır, kesin kural değildir. Tedarikçinin asgari sipariş miktarı, koli içi adet, toplu alım indirimi, depo kapasitesi ve nakit durumu sonucu değiştirebilir. Örneğin tedarikçi 50'li kolilerle satıyorsa 296 yerine 300 adet sipariş verilir. Nakit planınıza etkisini nakit akış tablosu nasıl hazırlanır yazımızdaki haftalık planla kontrol edebilirsiniz.

Stok planı adım adım nasıl kurulur?

Kısaca: Ürün bazında satış ve tedarik süresi verisi toplanır, servis seviyesi ABC sınıfına göre seçilir, emniyet stoğu, sipariş noktası ve sipariş miktarı hesaplanır, sipariş noktası sistemde kritik stok olarak tanımlanır ve değerler her ay güncellenir.

Bu adımların en çok ihmal edileni sonuncusudur. Satışı iki katına çıkan bir ürünün sipariş noktası güncellenmezse eski hesap artık yetmez ve ürün tükenir. Aynı şekilde satışı yavaşlayan bir ürünün sipariş noktası düşürülmezse gereğinden fazla stok birikir ve ölü stoka dönüşebilir.

Emniyet stoğu ve sipariş noktası hesaplanırken en sık yapılan 7 hata

Kısaca: En sık hatalar tedarik süresini yalnız tedarikçinin sevkiyat süresi saymak, kampanya günlerini ortalamaya katmak, yoldaki siparişleri unutmak ve hesabı bir kez yapıp güncellememektir.

1. Tedarik süresini eksik ölçmek. Sipariş hazırlığı, taşıma, mal kabul ve satışa açma süresi de tedarik süresine dahildir.
2. Kampanya günlerini ortalamaya katmak. Tek bir kampanya günü ortalamayı ve sapmayı şişirir. Kampanyalar ayrıca planlanır.
3. Stoksuz günleri sıfır satış saymak. Ürün stokta yokken satış sıfır görünür ama talep vardı. Bu günler hesaptan çıkarılır, yoksa talep olduğundan düşük görünür.
4. Yoldaki siparişleri unutmak. Henüz gelmemiş sipariş hesaba katılmazsa aynı ihtiyaç için ikinci sipariş verilir.
5. Her ürüne aynı servis seviyesini vermek. C sınıfı ürünlerde %99 hedef gereksiz stok, A sınıfında %90 hedef gereksiz tükenme demektir.
6. Varyantları toplamak. Ürün toplamına göre hesaplanan emniyet stoğu, en çok satan bedeni korumaz. Hesap varyant bazında yapılır.
7. Hesabı güncellememek. Satış hızı ve tedarik süresi değişir. Değerler en az ayda bir, kampanya ve sezon öncesinde de ayrıca yenilenir.

Kritik stok NetKasam ile nasıl takip edilir?

Kısaca: NetKasam'da ürünlerinize kritik stok miktarı tanımlar, stok devir hızına göre hazırlanan kritik stok raporlarıyla sipariş zamanı gelen ürünleri görürsünüz. Hesapladığınız yeniden sipariş noktasını kritik stok miktarı olarak girmeniz yeterlidir.

NetKasam stok yönetimi ile ürünlerinize kritik stok miktarı belirler, stok devir hızına göre hazırlanan kritik stok raporlarıyla satın almayı zamanında yaparsınız. Ayrıntılı stok hareketleri raporu, emniyet stoğu hesabı için gereken günlük satış verisini ürün ve varyant bazında verir; raporları Excel'e aktararak ortalama ve standart sapmayı birkaç formülle hesaplarsınız.

Birden fazla deponuz varsa şube ve depo yönetimi ile her depoyu ayrı raporlar ve stok transferi yaparsınız. Pazaryeri ve e-ticaret siparişleriniz pazaryeri entegrasyonu ile tek panelde toplandığı için stoğunuz bütün kanallardaki satışlardan düşer; kritik stok hesabı da gerçek toplam satışa dayanır. Ön muhasebe ve e-Fatura sistemi her zaman ücretsizdir.

Emniyet stoğu ve sipariş noktası, stok kararlarını "göz kararı"ndan hesaba taşır. Bugün en çok satan beş ürününüzün son 90 günlük günlük satışlarını ve tedarikçinizin son teslim sürelerini çıkarın, %95 servis seviyesiyle emniyet stoğunu ve sipariş noktasını hesaplayın ve bu sayıları kritik stok miktarı olarak sisteme girin. Bir sonraki tükenmeyi değil, bir sonraki siparişi önceden görmeye başlarsınız.